Η έλλειψη πληροφόρησης είναι η κλασική αιτία λάθος προσέγγισης και αντιμετώπισης πολλών ζητημάτων που αφορούν την υγεία μας. Σε αυτή την κατηγορία εντάσσεται και το σύνδρομο της οπτικής κόπωσης (eye fatique), το οποίο – αντίθετα απ’ ότι πιστεύει η συντριπτική πλειονότητα – δεν είναι απλά η κούραση των ματιών, αλλά ένα πολυπαραγοντικό σύνολο συμπτωμάτων και διαταραχών, το οποίο συνδέεται άμεσα με τον τρόπο ζωής μας.
Σε μία από τις αναρτήσεις του στο Facebook, ο Dr Γεώργιος Κοντιζάς μας ενημερώνει για τις αιτίες, τα συμπτώματα και τους τρόπους αντιμετώπισης μιας κατάστασης που έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε φυσιολογική, αλλά δεν θα έπρεπε να την αποδεχόμαστε αδρανείς.
Η οπτική κόπωση έρχεται συνήθως αργά το απόγευμα: τα μάτια βαραίνουν, η όραση θολώνει ελαφρά, εμφανίζεται ένα αίσθημα καψίματος ή ένας πονοκέφαλος πίσω από τα μάτια. Οι περισσότεροι το αποδίδουν απλώς στην κούραση της ημέρας, στην πραγματικότητα όμως πρόκειται για ένα φαινόμενο που σχετίζεται άμεσα με τον ψηφιακό τρόπο ζωής.
Ο σύγχρονος άνθρωπος περνά μεγάλο μέρος της ημέρας κοιτάζοντας οθόνες. Υπολογιστές, κινητά, tablets, τηλεόραση. Τα μάτια μας όμως δεν σχεδιάστηκαν για να εστιάζουν αδιάκοπα σε φωτεινά pixels, σε κοντινή απόσταση. Είναι φτιαγμένα για να παρατηρούν το περιβάλλον, να εναλλάσσουν αποστάσεις, να λειτουργούν στο φυσικό φως.
Όταν αυτό δεν συμβαίνει, το οπτικό σύστημα αρχίζει να καταπονείται.
Η οπτική κόπωση είναι ουσιαστικά το αποτέλεσμα τριών βασικών μηχανισμών. Ο πρώτος αφορά τη συνεχή σύσπαση των μυών που ρυθμίζουν την εστίαση του ματιού. Όταν κοιτάζουμε μια οθόνη για πολλές ώρες, οι μύες αυτοί δεν χαλαρώνουν σχεδόν ποτέ. Ο δεύτερος μηχανισμός έχει να κάνει με τη δακρυϊκή στοιβάδα που καλύπτει την επιφάνεια του ματιού. Όταν συγκεντρωνόμαστε μπροστά σε μια οθόνη, ο ρυθμός βλεφαρισμού μειώνεται σημαντικά, ακόμη και έως και 50%. Αυτό σημαίνει ότι η επιφάνεια του ματιού δεν ενυδατώνεται επαρκώς, με αποτέλεσμα ξηρότητα, κάψιμο και αίσθημα «άμμου» στα μάτια.
Ο τρίτος μηχανισμός αφορά το λεγόμενο οξειδωτικό στρες. Η συνεχής έκθεση σε έντονο τεχνητό φως – ιδιαίτερα στο μπλε φάσμα των ψηφιακών οθονών – ενεργοποιεί έντονα τα φωτοευαίσθητα κύτταρα του αμφιβληστροειδούς. Αυτό μπορεί να αυξήσει την παραγωγή ελευθέρων ριζών και να επιβαρύνει τη λειτουργία των κυττάρων.
Δεν είναι λοιπόν περίεργο που σε άτομα που χρησιμοποιούν υπολογιστή πάνω από τέσσερις ώρες την ημέρα, τα συμπτώματα οπτικής κόπωσης εμφανίζονται σε πάνω από το 60% των περιπτώσεων. Φοιτητές, εργαζόμενοι γραφείου, οδηγοί, ακόμη και παιδιά βιώνουν αυτή τη μορφή καθημερινής καταπόνησης.
Η καλή είδηση είναι ότι σε μεγάλο βαθμό μπορούμε να μειώσουμε το πρόβλημα με απλές αλλαγές στην καθημερινότητα.
Ένας βασικός κανόνας που προτείνουν πολλοί οφθαλμίατροι είναι ο λεγόμενος κανόνας 20-20-20. Κάθε 20 λεπτά εργασίας μπροστά σε οθόνη, κοιτάμε για 20 δευτερόλεπτα κάτι που βρίσκεται σε απόσταση περίπου 20 ποδιών (έξι μέτρων). Με αυτόν τον τρόπο χαλαρώνουν οι μύες που ελέγχουν την εστίαση του ματιού και μειώνεται η καταπόνηση.
Σημαντικό ρόλο παίζει και η εργονομία. Η οθόνη καλό είναι να βρίσκεται περίπου στο ύψος των ματιών ή λίγο χαμηλότερα και σε απόσταση μισού μέτρου. Ο φωτισμός του χώρου πρέπει να είναι ήπιος και να αποφεύγονται οι έντονες αντανακλάσεις.
Μια ακόμη απλή αλλά αποτελεσματική πρακτική είναι το συνειδητό βλεφάρισμα. Όταν εργαζόμαστε συγκεντρωμένοι, συχνά ξεχνάμε να ανοιγοκλείνουμε τα μάτια μας. Το πλήρες βλεφάρισμα βοηθά στην αποκατάσταση της δακρυϊκής στοιβάδας και μειώνει την ξηρότητα. Σε άτομα με έντονη ξηροφθαλμία, τα τεχνητά δάκρυα χωρίς συντηρητικά μπορούν να προσφέρουν σημαντική ανακούφιση.
Εξίσου σημαντικός, όπως εξηγεί ο Dr Κοντιζάς, είναι και ο ρόλος της διατροφής. Ο αμφιβληστροειδής είναι ιδιαίτερα ευαίσθητος στο οξειδωτικό στρες και χρειάζεται αντιοξειδωτικά θρεπτικά συστατικά. Η λουτεΐνη και η ζεαξανθίνη, δύο καροτενοειδή που βρίσκονται σε πράσινα φυλλώδη λαχανικά αλλά και στον κρόκο του αυγού, λειτουργούν σαν φυσικά φίλτρα μπλε φωτός. Βιταμίνες όπως η C και η E, καθώς και ιχνοστοιχεία όπως ο ψευδάργυρος και το σελήνιο, ενισχύουν επίσης την αντιοξειδωτική άμυνα των κυττάρων.
Τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα φαίνεται επίσης να βοηθούν στη σταθερότητα της δακρυϊκής στοιβάδας, μειώνοντας τη φλεγμονή στην επιφάνεια του ματιού.
Δεν πρέπει να παραμελούμε ούτε τον ύπνο. Κατά τη διάρκεια της νύχτας το οπτικό σύστημα αποκαθιστά τη δακρυϊκή ισορροπία, μειώνει τη φλεγμονή και επιδιορθώνει κυτταρικές βλάβες. Η χρόνια έλλειψη ύπνου κάνει τα μάτια πιο ευαίσθητα στο φως και εντείνει την αίσθηση κόπωσης.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, η οπτική κόπωση μπορεί να επιδεινώνεται από απλές διαθλαστικές ανωμαλίες. Για παράδειγμα μυωπία, πρεσβυωπία ή μικρές αποκλίσεις των οφθαλμών. Ένας οφθαλμολογικός έλεγχος μπορεί να δείξει ότι η λύση είναι τόσο απλή όσο ένα σωστό ζευγάρι γυαλιά.
Το πιο σημαντικό όμως είναι να δούμε την οπτική κόπωση ως ένα μήνυμα του σώματος. Τα μάτια μας μάς υπενθυμίζουν ότι ο ρυθμός ζωής μας έχει ξεπεράσει τα φυσιολογικά όρια του οπτικού συστήματος.
Η τεχνολογία δεν πρόκειται να εξαφανιστεί. Αυτό που μπορούμε να αλλάξουμε είναι ο τρόπος που τη χρησιμοποιούμε. Λίγα διαλείμματα μέσα στη μέρα, λίγο περπάτημα στο φυσικό φως και λίγη απομάκρυνση από τις οθόνες μπορούν να μειώσουν σημαντικά την καταπόνηση.
Τα μάτια δεν είναι απλώς όργανα όρασης. Είναι προέκταση του εγκεφάλου. Και όταν κουράζονται, το αισθάνεται ολόκληρο το σώμα. Η συνταγή άμυνας είναι η ισορροπία και η προστασία των ματιών μας με συνειδητές επιλογές.