Η χοληστερίνη είναι από τις πιο παρεξηγημένες έννοιες της σύγχρονης ιατρικής. Στη δημόσια συζήτηση εμφανίζεται συνήθως σαν κάτι μονοδιάστατα «κακό», ένας αριθμός σε μια αιματολογική εξέταση που πρέπει απλώς να πέσει. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για ένα απολύτως απαραίτητο μόριο: δομικό συστατικό των κυτταρικών μεμβρανών και για την κατασκευή όλων των στεροειδών ορμονών, βασικό «παίκτη» στη σύνθεση των χολικών οξέων. Χωρίς χοληστερίνη, ο οργανισμός απλώς δεν λειτουργεί.
Το «καμπανάκι» χτυπάει όταν χάνεται η ισορροπία. Ιδιαίτερα όταν αυξάνεται η LDL χοληστερίνη και μαζί της ο αριθμός των αθηρογόνων σωματιδίων που κυκλοφορούν στο αίμα.
Η διαδικασία, ως γνωστόν, ύπουλη. Δεν πονάει, δεν δίνει συμπτώματα, δεν «προειδοποιεί». Για χρόνια μπορεί να εξελίσσεται «σιωπηλά», με τη χοληστερίνη να εναποτίθεται στο τοίχωμα των αρτηριών, οδηγώντας σταδιακά σε αθηροσκλήρωση. Χτίζοντας τις βάσεις για έμφραγμα ή εγκεφαλικό επεισόδιο. Γι’ αυτό και η αντιμετώπισή της βασίζεται, τα τελευταία χρόνια, σε πολύ μεγάλο βαθμό στο φάρμακο.
Οι στατίνες, μειώνοντας τη δραστηριότητα της HMG-CoA reductase στο ήπαρ, αποτέλεσαν δικαίως «επανάσταση» στη μείωση του καρδιαγγειακού κινδύνου. Όμως, μαζί με την επιτυχία τους, καλλιεργήθηκε και η ιδέα ότι η χοληστερίνη είναι ένα πρόβλημα που λύνεται κυρίως φαρμακευτικά.
Τα δεδομένα των τελευταίων ετών δείχνουν ότι η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Η ρύθμιση της χοληστερίνης δεν αφορά μόνο τη σύνθεσή της στο ήπαρ, αλλά επηρεάζεται καθοριστικά από τον εντεροηπατικό κύκλο των χολικών οξέων, τη λειτουργία του εντέρου και τη σύνθεση του μικροβιώματος. Με άλλα λόγια, ένα σημαντικό κομμάτι της μάχης δίνεται χαμηλότερα από το συκώτι. Στο έντερο και κατ’ επέκταση στο καθημερινό μας πιάτο.
Σε αυτό το σημείο, οι διαλυτές φυτικές ίνες παύουν να είναι μια γενική διατροφική σύσταση και αποκτούν ρόλο μεταβολικού ρυθμιστή. Μιλάμε για ίνες που σχηματίζουν γέλη μέσα στο έντερο, δεσμεύουν χολικά οξέα και επηρεάζουν άμεσα την κυκλοφορία της χοληστερίνης στο σώμα.
Τις συναντάμε σε τροφές απόλυτα καθημερινές: Στα όσπρια, στο πίτουρο βρώμης και τις βήτα-γλυκάνες του, στα μήλα και τα εσπεριδοειδή με τη φλούδα τους, στο ψύλλιο και σε ορισμένους σπόρους. Τροφές από τις οποίες δεν μπορούμε να περιμένουμε «θαύματα» από τη μία στιγμή στην άλλη, αλλά με τη συστηματική κατανάλωσή τους μπορούμε να επηρεάσουμε δραστικά την τιμή της LDL.
Χαρακτηριστικά, ο διακεκριμένος γαστρεντερολόγος Γεώργιος Κοντιζάς, ο οποίος δίνει πολύτιμες επιστημονικής πληροφορίες μέσα από τη σελίδα του στο Facebook, προτείνει τρεις κουταλιές πίτουρο βρώμης και δύο βιολογικά μήλα με τη φλούδα τους, ημερησίως.
Τα ευρήματα αυτά εξάχθηκαν από μια μεγάλη επιστημονική μελέτη, που διενεργήθηκε το 2023. Η δημοσίευση έγινε στο περιοδικό Advances in Nutrition. Οι ερευνητές μάζεψαν 181 τυχαιοποιημένες κλινικές δοκιμές, με 220 σκέλη παρέμβασης και συνολικά 14.505 ενήλικες, υγιείς και ασθενείς. Οι συμμετέχοντες έπαιρναν συμπληρώματα διαλυτών φυτικών ινών σε σύγκριση με ομάδα ελέγχου. Η έρευνα επεκτάθηκε σε επιπλέον βήματα, αποσκοπώντας στην εξαγωγή συμπερασμάτων για κάθε επιπλέον 5 γραμμάρια ινών την ημέρα.
Το αποτέλεσμα δεν επιδεχόταν αμφισβητήσεων. Η LDL έπεφτε. Η ολική χοληστερίνη έπεφτε. Τα τριγλυκερίδια μειώνονταν. Και, ίσως πιο σημαντικό απ’ όλα, μειωνόταν και ο αριθμός των αθηρογόνων σωματιδίων που κυκλοφορούν στο αίμα. Όχι μία φορά. Ξανά και ξανά, σε διαφορετικές μελέτες, με διαφορετικούς ανθρώπους.
Το πιο ενδιαφέρον σημείο ήταν ότι το αποτέλεσμα είχε κλίμακα. Όσο περισσότερες διαλυτές ίνες προσθέτεις, τόσο περισσότερο πέφτουν οι δείκτες. Κάθε μικρή καθημερινή αύξηση, μετράει. Δεν μιλάμε για μια αλλαγή ζωής από τη μια μέρα στην άλλη, αλλά για κάτι που δουλεύει αθόρυβα, σωρευτικά, όπως ακριβώς δουλεύουν και οι κακές συνήθειες.
Παράλληλα, αυτές οι ίνες αποτελούν καύσιμο για τα βακτήρια του παχέος εντέρου, οδηγώντας στην παραγωγή βραχείας αλύσου λιπαρών οξέων, όπως το προπιονικό και το βουτυρικό. Ουσίες που φαίνεται να επηρεάζουν τη σύνθεση της χοληστερίνης στο ήπαρ και να μειώνουν τη χαμηλού βαθμού φλεγμονή που συνοδεύει την αθηροσκλήρωση. Δεν πρόκειται για θεωρητικούς μηχανισμούς, αλλά για φαινόμενα που αποτυπώνονται πλέον σε μεγάλες μετααναλύσεις τυχαιοποιημένων κλινικών μελετών.
Όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι η διατροφή αντικαθιστά τη φαρμακευτική αγωγή. Σημαίνουν όμως ότι η χοληστερίνη δεν είναι μόνο υπόθεση συνταγής, αλλά και καθημερινών επιλογών με μετρήσιμο αποτέλεσμα. Και μάλλον το πιο ενδιαφέρον συμπέρασμα είναι ότι όταν το πιρούνι και το κουτάλι χρησιμοποιούνται σωστά, μπορούν να λειτουργήσουν σαν ήπια υπολιπιδαιμικά εργαλεία. Όχι θεαματικά, όχι γρήγορα, αλλά με νομοτελειακά αποτελέσματα αν υιοθετηθούν σε συστηματική βάση.