Κάθε ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν συνιστά μέγα κινηματογραφικό γεγονός, πόσο μάλλον τώρα που καταπιάστηκε με τη μεταφορά της Οδύσσειας στη μεγάλη οθόνη. Ως Έλληνες έχουμε έναν λόγο παραπάνω να ασχολούμαστε εν όψει της επίσημης παγκόσμιας πρεμιέρας που κοντοζυγώνει (στις 17 του ερχόμενου Ιουλίου) για κάτι το πολλαπλώς επικό. Ή μήπως θα μας βγει… ξινό;
Τουλάχιστον αυτό υποστηρίζει ο Έλον Μασκ – μεταξύ πολλών άλλων. Ο πλουσιότερος άνθρωπος στον πλανήτη αυτή τη στιγμή, εξέφρασε την άποψη πως ο διάσημος σκηνοθέτης πρόσβαλε την ελληνική πολιτιστική κληρονομιά (αλλιώς το είπε, αλλά το… λογοκρίναμε) με την επιλογή του να δώσει το ρόλο της Ωραίας Ελένης (αλλά και της Κλυταιμνήστρας, ναι, θα είναι διπλή η εμφάνισή της) στην Κενυάτισσα ηθοποιό Λουπίτα Νιόνγκο. Προφανώς, λόγω του μαύρου χρώματος του δέρματός της…
Ένα παρόμοιο θέμα είχε ανακύψει και πριν από λίγα χρόνια, σε μια παραγωγή του Netflix που αφορούσε την Κλεοπάτρα («Βασίλισσα Κλεοπάτρα»). Την οποία υποδύθηκε η κατά το ήμισυ Τζαμαϊκανή Αντέλ Τζέιμς. H σειρά δεν πήγε καθόλου καλά από πλευράς views, ενώ η αιγυπτιακή κυβέρνηση την καταδίκασε ανοιχτά, κάνοντας λόγο για παραποίηση της ιστορίας.
Να πούμε πως ο Όμηρος πουθενά στο αριστουργηματικό κείμενό του δεν δίνει ακριβή περιγραφή του πώς έμοιαζε η… πέτρα του σκανδάλου, που οδήγησε στην εκστρατεία των Ελλήνων στην Τροία. Κι αυτό δεν είναι παράλειψη ή κάτι τέτοιο. Όχι. Σύμφωνα με όσα είχε πει ο καθηγητής Δημήτρης Λιαντίνης σε μια εμβληματική του διάλεξη στο Μαράσλειο Διδασκαλείο το 1998, με τίτλο «Η Ωραία Ελένη από τον Όμηρο έως τον Ελύτη», επρόκειτο για κάτι εκούσιο από μεριάς του ποιητή, που εξυπηρετούσε τον εξής σκοπό: να την πλάσει ο καθένας στο μυαλό του όπως ήθελε, σύμφωνα με τα δικά του γούστα, σύμφωνα με το δικό του ορισμό της ομορφιάς. Να την «θεοποιήσει» υπό μια έννοια.
Παραθέτουμε αυτούσια ορισμένα σημεία της ομιλίας του καθηγητή, η οποία πραγματικά υπήρξε εξόχως ευφυής και εύστοχη:
«Πώς ήταν αυτή η Ελένη; Ήταν ψηλή; Ήταν λιγνή; Ήταν καμαροφρύδα; Είχε ψηλό λαιμό; Είχε ωραίες κνήμες; Ήταν πλούσιο το στήθος της; Τα μάτια της, πώς ήταν; Γαλανά; Μαύρα; Κανένα από αυτά τα στοιχεία. Δεν μας δίνει κανένα συγκεκριμένο φυσιογνωμικό χαρακτηριστικό. Τι σημαίνει αυτό;
Εδώ είναι η επίνοια και η εφεύρεση του Ομήρου: Την άφησε την Ελένη να την πλάσει ο καθένας μας όπως θέλει και όπου μπορεί και φτάνει με τη φαντασία του. Διότι αν μου έλεγε ότι είχε μεγάλα στήθη, θα έλεγα “ξέρεις εμένα μου αρέσουν οι μικροβύζες”. Αν μου έλεγε ότι είναι ξανθιά σαν την Μέριλιν Μονρόε, θα έλεγα “ξέρεις, εμένα μου αρέσει η Ρόμι Σνάιντερ που είναι καστανή”. Αν έλεγε τούτο και εκείνο, θα περιόριζε την ομορφιά, θα την έκανε πεπερασμένη και της αφαιρούσε το στοιχείο του απείρου. Ενώ τώρα, έτσι όπως την έδωσε, η Ελένη είναι το σύμβολο που έχουμε, η ιδέα που έχουμε, η αισθητική καλλιέργεια που έχει ο καθένας μας που τον οδηγεί για την ομορφιά».
Δημήτρης Λιαντίνης – Δείτε το βίντεο με την ομιλία του για την Ωραία Ελένη (από το 7′:40”):
Η Ωραία Ελένη δεν ήταν ιστορικό πρόσωπο. Είναι κάτι το υπερβατικό. Ένας μύθος, ένας συμβολισμός. Γι’ αυτό το λόγο θα μπορούσε να έχει όποια μορφή θέλει ο καθένας. Εκεί προφανώς «πάτησε» ο Κρίστοφερ Νόλαν και αποφάσισε να την φανταστεί με μαύρο χρώμα δέρματος.
Εμείς να πούμε πως είναι μια καλλιτεχνική επιλογή που είναι σεβαστή και θα κριθεί στην πράξη, όπως κάθε τέτοια άλλωστε. Θα εκφράσουμε όμως μια ένσταση. Μικρή, αλλά ένσταση. Ναι, ο καθένας μπορεί να φαντάζεται την Ωραία Ελένη όπως θέλει, όχι όμως και να την κάνει ταινία όπως θέλει. Όπως θα έχανε η τέχνη την αξιοπιστία της αν κάποιος έκανε τον Ελ Σιντ Κινέζο η τον Βασιλιά Αρθούρο Μογγόλο, έτσι την χάνει και τώρα, με το να «θολώνεται» η καταγωγή μιας ηρωίδας του Ομήρου. Που, όσο να το πεις, ιστορικά μιλώντας κι ας πρόκειται για κάτι το μυθολογικό, θα ήταν απίθανο να είναι μαύρη βάσει των δεδομένων της εποχής.
Ο Όμηρος περιγράφει την Ελένη με συγκεκριμένα φυσικά χαρακτηριστικά, χρησιμοποιώντας το επίθετο «λευκώλενος» (λευκοχέρα). Επίσης μας λέει πως εκείνη είχε καταγωγή από τη Σπάρτη. Η αλλαγή βασικών χαρακτηριστικών υπονομεύει την αυθεντικότητα της μεταφοράς. Και ναι, σύμφωνοι, είναι μυθοπλασία όχι ντοκιμαντέρ, αλλά και πάλι…
Μήπως τελικά η επιλογή του Νόλαν για την Ωραία Ελένη στην «Οδύσσεια» ανοίγει μία αχρείαστη παράπλευρη συζήτηση σε μια εποχή που ούτως ή άλλως διχάζει και πολώνει, σε μια εποχή που αναζητούνται αφορμές για συγκρούσεις, παντός είδους; Μήπως αφαιρεί αξιοπιστία από την ταινία πριν καν την προβολή της;
Για να μπει 100% ο θεατής σε μια ταινία εποχής, πρέπει να πιστέψει στον κόσμο που βλέπει στην οθόνη. Εδώ, ωστόσο, μιλάμε για μια επιλογή που έρχεται σε προφανή αντίθεση με την ιστορική και γεωγραφική πραγματικότητα της αρχαίας Μεσογείου τότε. Οπότε ελλοχεύει ο κίνδυνος κάποιος να εστιάσει, αντί για την πλοκή, στην πολιτική ή κοινωνική σκοπιμότητα, χάνοντας έτσι την όποια κινηματογραφική μαγεία.
Και, σε τελική ανάλυση, πόση ανάγκη έχει αλήθεια η μαύρη κοινότητα να αισθανθεί ότι η Ωραία Ελένη θα μπορούσε να είναι ομόχρωμή της; Το Χόλιγουντ, στο πλαίσιο της συμπερίληψης, έχει την τάση να παραλλάσσει χαρακτήρες και να τους «φαντάζεται» αλλιώς. Θα ήταν ωστόσο πιο αποδοτικό, για παράδειγμα, να χρηματοδοτηθούν πρωτότυπες ταινίες βασισμένες στην πλούσια αφρικανική μυθολογία και ιστορία.